خوب تا سر اینجا گفته بودیم حالا از اینجا به بعد...

طریقت صوفی گری اردبیل(از شیخ صفی تا شیخ ابراهیم)

*شیخ صفی الدین: 25 سال شاگرد شیخ زاهد گیلانی بود. دخترش را به زنی گرفت و پس از او در راس طریقت شیخ زاهد قرار گرفت. در تمام دوره ی او طریقتش مورد احترام شاهان بود.

*شیخ صدرالدین: در دوران او قاسم انوار عضو برجسته ی طریقت، تغییر مذهب داد و فعالیتهای خود را عراق عجم و خراسان گسترش داد.(نیاز به بررسی). این دوران بسیار ناآرام ومغشوش بود.

* خواجه علی: کار طریقت در دوره ی او بالا گرفت وقدرت ونفوذشان بسیار زیاد شد. تا جاییکه از تیمور خواست که اسیران جنگ آنقره(که بین او و سلطان بایزید عثمانی در گرفته بود.) را آزاد کند. آنها مریدان صفوی در آناتولی بودند که آزاد شدند. وی در بیت المقدس درگذشت.

*والتر هینتس نقش شیعی خواجه علی را پذیرفته است.

* از دلایل گسترش طریقتهای صوفی گری در زمان مغولان این بوده که خانقاهها در عصر آشفتگی سیاسی پناهگاهی برای افرادی بوده که از ستمکاری و سخت کشی مستبدین دنیا گرا فرار می کردند.

* در طریقت های مختلف صوفی گری، علی فتی و مولا شناخته می شده است. احترام به علی و اهل بیت حتی در نظر متعصب ترین سنی ها(ابن روزبهان خنجی و ...) دیده می شده است. ولی این احترام بسیار متفاوت است با مساله ی پیچیده ی امامت.

* دو عامل مساعد کننده در تغییر طریقت اردبیل به نهضت اردبیل:

1-گسترش اسلام مردمی در آناتولی 2-گسترش شیعه دوازده امامی در خلال حکومت های پس از ایلخانان

گسترش اسلام مردمی در آناتولی

* در این کتاب کلمه های اسلام مردمی، شیعه ی افراطی(غلاة) و تصوف به گونه ای به کار رفته که تفاوت هایشان معلوم نیست. این سه واژه باید تعریف شوند تا این ایهام از بین برود.

* در این دوره به دلیل انقراض سلجوقیان روم، دیگر قدرت مرکزی قوی ای در آناتولی وجود نداشت. حتی در زمان عثمانیان تا زمان سلطان سلیم هم نطارت قوی ای بر اقوام این خطه وجود نداشت.

*فرقه های صوفی گری باباییها، ابدالیها، بکتاشیها، حروفیها، قلندریها و حیدریها در این زمان علم برافراشتند.

*ثبات سیاسی آذربایجان از آناتولی بیشتر بود. این هم می تواند از دلایل این باشد که صفویان پیروان زیادی در آناتولی داشتند.

*قبایل ترک-مغولی از زمان سلجوقیان تا مغول در آناتولی ساکن شده بودند و بعضی هایشان هم تخته قاپو (اسکان) شده بودند. این قبایل پایگاه اسلام مردمی بود.

* اسلام مردمی در آناتولی تجلی ناآرامی و نارضایتی توده های روستایی نسبت به اشرافیت سنی دولت سلجوقیان روم و بعدها نسبت به حکومت عثمانی و نهادهای مذهبی اش بود.

* تصوف مولانا جلال الدین رومی هم در این دوره شکل گرفت. این طریقت به شدت با تشیع افراطی مخالف بود.

* عقاید بکتاشیها: دوازده امامی بودند. کانون عباداتشان علی بود. نوعی تثلیث الله، محمد و علی در آنها دیده می شد.

* شیخ بدر الدین نقطه ی اوج اسلام مردمی در قرن چهاردهم میلادی بود. که نهضتش وحشیانه سرکوب شدند.

پیروانش به دیگر طریقتها همچون بکتاشیها و صوفی گری اردبیل پناهنده شدند.

* نقش رهبران متاخر طریقت صوفیگری اردبیل(جنید وحیدر) در گسترش شیعه در نیمه ی دوم قرن پانزدهم میلادی در آناتولی به صورت نهضتهای قزلباشهای شیعی مشهود است.

* سه عامل بسیار مهم و در هم تنیده در وضع آناتولی آن زمان:

1-وضع تسنن در مراکز شهری و در میان غازیان (غزوه کنندگان) عثمانی

2-نفوذ عظیم طریقت های صوفی گری ورهبران عارف در قبایل ترک

3-ظهور تدریجی عقاید شیعی در یک قالب وظهور در قالبهای دیگر

 

تشیع وسلسله های بعد از مغول

* در این دوره تاریخی حکومتهای چوپانیان، آل جلایر، سربدران و قراقویونولها دارای نظریات امامی بودند. سسله ی ناشناخته ی آرتوقیها در ماردین(جنوب شرقی آناتولی) هم چنین بود.

* دو نظر درباره ی رابطه ی شیعه ی امامی با قراقویونولها:

1-مینورسکی: قراقویونولها را پیشقدم صفویان در شیعه ی افراطی می داند. او جهانشاه و قراقویونولها را در متن نهضتهای شیعی افرطی قرن پانزدهم میلادی( حروفیان، مشعشعیان و ...) می داند.

2-ژان اوبن: آق قویونولها و قرا قویونولها  دوستی یا دشمنی نسبت به شیعه نشان نداند.

*محمد بن مکی عاملی و سربداران: شاگرد ابن مطهر بود. او از سوریه مکاتباتی با حکومت شیعی سربدران داشت و قرار بود که به خراسان بیاید و تبلیغ شیعه کند ولی پیش از آن در سوریه کشته شد.

* احمد بن فهدالحلی و آل مشعشع: فقیه برجسته ی شیعی که عقایدش کمی به غلاة(شیعه افراطی) نزدیک تر بود.

شاگردان برجسته ی او محمد نوربخش و محمد بن فلاح بودند.

*محمد نوربخش: در شرق ایران وماوراءالنهر مؤسس طریقت نوربخشیه بود.

*محمد بن فلاح: با جذب و جلب قبایل جنوب عراق حکومت آل مشعشع را در جنوب بوجود آورد. به دلیل دور بودن از قدرت مرکزی حکومتشان درآرامش نسبی بود. (گسترش شیعه در میان اعراب بدون دخالت ایرانیان) این سلسله تا زمان شاه اسماعیل پابرجا بود و بعد از آن هم خاندان آل مشعشع در جنوب عراق و خوزستان دارای نفوذ زیاد بودند. آخرین فرد مقتدر این خاندان شیخ خزعل بود که توسط رضاخان کشته شد.

*فقهای تاثیرگذار شیعه به ترتیب زمانی:

1- محمد بن کلینی، محمد بن بابویه و محمد بن حسن طوسی

2-ابن مطهر، ابن فهد و محمد بن مکی

3-الحرالعاملی، ملامحسن فیض و محمد باقر مجلسی

نهضت صفویان: از جنید تا اسماعیل

*بیشتر مورخان قدیمی تغییر رویه در طریقت اردبیل را خوب بیان نکردند و اگر هم اشاره ای کردند بسیار گذرا است. عده ای هم بررسی صفویان را از جنید شروع می کنند. تنها فضل الله بن روزبهان خنجی مستقیما دست روی این نکته می گذارد.

* تحول مذهبی صورت گرفته(گسترش شیعه در آناتولی) در زمان صفویان متاخر، رهبران طریقت را بر آن داشت که با تاکتیک تغییر مذهب این نیروها را جذب کنند. این تحول مذهبی دلیل ساده ای برای نتایج سیاسی بود.

* این کتاب، تغییر مذهب صفویان را به خوبی نشان نمی دهد وگذرا از آن می گذرد.

*جنید: پس از درگیری با جهانشاه قراقویونولها  به اوزون حسن آق قویونولها در دیاربکر پناه می برد. اوزون حسن به خاطر قدرت این خاندان و جلب حمایت طرفدارانشان به او امان می دهد.

در این مدت جنید سفرهای زیادی به آناتولی و سوریه می کند. به نظر می رسد او در اثر آشنایی با گسترش تشیع در آن منطقه، به نیروی بالقوه ی آنها پی برده است و برای جلب آنها شیعه می شود. اوزون حسن دخترش را به او می دهد. خاندان صفوی بدین ترتیب در قدرت سیاسی آن زمان پایگاهی در میان خاندانهای سلطنتی بدست می آورد.

پس از شکست جهانشاه قراقویونولها از اوزون حسن، او به خانقاه اردبیل باز می گردد. از آن به بعد او به کمک نیروهایی که در آناتولی جذب کرده بود دست به غزوات با گرجی ها وچرکسها زد. در نهایت در جنگ با سلطان خلیل شیروانشاه در دامنه های قفقاز کشته شد.

*حیدر: او با دختر اوزون حسن ازدواج کرد. او از یک سو مجبور بود که سلطان یعقوب آق قویونولها را راضی کند که غزواتش ربطی به او ندارد و از سوی دیگر شیروانشاه را. این نزدیک بودن دو قدرت در کنار آنها و نبود قدرت مقتدر مرکزی در آناتولی باعث می شد که نیروهایش را از آناتولی تامین کند.

اما او هم مانند پدرش هوس حمله به شیروانشاه را داشت. این بار سلطان یعقوب چون خطر حیدر وصفویان را احساس کرد به شیروانشاه کمک کرد. حیدر هم در جنگ با شیروانشاه کشته شد.

* فعالیت های غازیان صفوی و عثمانی بسیار شبیه هم بود به جز اینکه

:1 -اردبیل مکان دورافتاده ای بود وآنها مجبور بودند سرزمین های وسیعی را رد کنند تا به غزواتشان برسند.

2 -  آزادی عمل صفیان کمتر بود و مجبور بودند که آق قویونولها و شیروانشاه را راضی نگه دارند تا بتوانند به گرجستان حمله کنند.

3 -  حیدر وجنید هم رهبران نظامی بودند و هم معنوی.

* فعالیت های غزا چرا در این عهد صورت می پذیرفت؟ نفوذ شیعیان در آناتولی و مورد قبول نبودن قدرت عثمانیان برای شیعیان افراطی آناتولی

* مهم ترین عوامل پیروزی صفویان در غزوات:

1 - عامل مذهبی(غلاة

) 2 -عامل سیاسی (غزا

) 3 -پیوند خانوادگی صفویان با آق قویونولها

4 -   وضع مغشوش سیاسی در ایران،عراق و آناتولی

*اسماعیل: او از نهضت نیاکانش نهایت بهره را برد و توانست سلطنت صفوی را بوجود آورد.

 

نتایج عمومی

* آشفتگی سیاسی این دوره 250 ساله همزمان با گسترش اسلام مردمی و صوفی گری شد.

* طریقت صوفی گری شیخ صفی تبدیل به یک نهضت شیعی افراطی شد و بقیه ی نواحی ایران را زیر بال خود گرفت. در حالیکه سایر طریقت ها یا محو شدن یا در همان حالت مذهبی خود ماندند.

منبع شناسی این دوره ی تاریخی 250 ساله

1-الکامل فی التاریخ(عزالدین بن اثیر)- زمینه ی تاریخی هجوم مغول

2-آثار تاریخی و جغرافیایی حمدالله مستوفی قزوینی

3-روضة الصفا(میر خواند)

4-حبیب السیر(خواند میر)

5- احسن التواریخ(حسن روملو)

6-تاریخ جهان آرای غفاری

7-تاریخ عالم آرای عباسی اسکندر بیک منشی

8-آثار محققین ایرانی: عباس اقبال، محمد قزوینی، کسروی

9-آثار محقق عراقی: عباس العزاوی

10- آثار محقق ترک: محمد فؤاد کوپرولو

11- محققان آلمانی: هینتس، باینگر، کاسکل، اشپولر و روئمر

12- محققان فرانسوی: ژان اوبن، هانری کربن، کلور کاهن

13-ولادیمیر بارتولد: برای درک تاریخ آسیای مرکزی بعد از تیموریان

14- ولادیمیر مینورسکی: در زمینه تاریخ آق قویونولها و قرا قویونولها

نهضتها یا اشخاص تاثیرگذار که مطالعه شان برای درک تاریخ این دوره مفید هست

1-شاه نعمت الله ولی

2-قاسم انوار و اتحاد او با حروفیه

3- نوربخش وطریقت نوربخشیه

4- بهاءالدین نقشبندی

5-اهل الحق

6-حروفیه

7-اسماعیلیه پس از سقوط الموت

8-فتوت

9-بکتاشیه و سایر طریقتهای آناتولی

10-تلاش برای شیعه کردن سلطان حسین بایقرا

11-ابن مطهر، خواجه نصیر و فقهای شیعی تاثیر گذار

12- فقهای اهل سنت تاثیر گذار

13-سلله های شیعی(آل مشعشع، مرعشیان، آل کیا و ...)

14-جریانات شیعی پیش از مغولها

 

+ نوشته شده در  چهارشنبه 3 شهریور1389ساعت 23:5  توسط لیلا | 
 
صفحه نخست
پست الکترونیک
آرشیو
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ
فعلا در مورد صفویه یاد میگیریم!!!
شخصیت شیخ صفی الدین به گونه‌ای بود که در کوتاه مدت توانست خانقاه اردبیل را در ردیف بزرگترین مراکز نهضت های مردمی قرار دهد. قدرت او آنقدر افزایش یافته بود که احترامی والاتر از یک شخصیت سیاسی درجه اول داشت و با وی همچون حاکمی مقتدر برخورد می شد. به همین خاطر بود که حکام زمانه با وی از در دوستی در آمدند و او نیز نزد آنان اعتباری عظیم یافت.

نوشته های پیشین
اردیبهشت 1390
اسفند 1389
دی 1389
آبان 1389
شهریور 1389
مرداد 1389
پیوندها
نقد کتاب ایران عصر صفوی
دانلود کتاب دنیای سوفی
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM